Wat is CO2?

Frank Breukelman
Door: Frank Breukelman

De vraag “wat is CO2?” zullen velen niet hardop durven te stellen. In de afgelopen twee decennia is CO2 immers uitgegroeid tot het bekendste gas op aarde. CO2, oftewel koolstofdioxide, is dé spil waar ons mondiale klimaatvraagstuk om draait. Vreemd eigenlijk dat iedereen het begrip wel kent, maar het gros eigenlijk helemaal geen beeld heeft bij wat CO2 nu precies inhoudt. Laten we daarom eens ingaan op de belangrijkste vragen omtrent dit broeikasgas, met als hoofdvraag: wat is CO2 eigenlijk?

CO2 houdt ons warm

Zoals al genoemd is CO2 een gas, dat we samen met onder meer methaan, lachgas en waterdamp onder de broeikasgassen scharen. Deze gassen komen van nature op aarde voor en houden warmte vast. Zouden deze broeikasgassen niet bestaan, dan zou het gemiddeld -18 graden zijn op aarde. Ze zijn dus noodzakelijk om het leven zoals we dat kennen mogelijk te maken. Maar doordat de mens in de afgelopen twee eeuwen steeds meer is gaan uitstoten, houdt de dampkring steeds meer warmte vast, met een veranderend klimaat als gevolg.

Wat is CO2-uitstoot?

CO2 bevindt zich in de atmosfeer. De lucht die we inademen bestaat voor het overgrote merendeel uit stikstof (78 procent) en zuurstof (21%). Ongeveer 0,04 procent van de lucht die we inademen is CO2. Dat komt dus neer op 4 milliliter per liter ingeademde lucht. Daar een mens per dag ongeveer 45 liter lucht inademt, halen we dagelijks 180 milliliter CO2 uit de lucht.

Maar wanneer het over klimaatverandering gaat, vallen al gauw de synonieme termen ‘CO2-uitstoot’ of ‘CO2-emissie’. Waar we lucht inademen, ademen we ook weer lucht uit. Bij het inademen haalt ons lichaam zuurstof uit de lucht om toe te voegen aan ons bloed. Daartegenover staat dat er juist CO2 uit het bloed gefilterd wordt, die we weer uitademen. De lucht die we uitademen bevat daardoor meer dan 100 keer zoveel CO2 dan de lucht die we inademen. Hoe meer mensen er dus bij komen, hoe meer CO2 we gezamenlijk uitstoten, alleen al door te ademen.

Wat stoot CO2 uit?

Daarmee vormen mensen (maar ook dieren, want die ademen immers ook) een belangrijke bron van CO2-uitstoot. Alleen kunnen we moeilijk minder gaan uitademen en mensen verbieden zich voort te planten gaat ook nogal ver. Wat we wel kunnen doen is de CO2-emissie die gekoppeld is aan onze levensstijl terugdringen. Want onze adem vormt slechts een fractie van onze totale CO2-emissie.

Laten we de voornaamste vervuilers eens op een rijtje zetten:

  • Energie – Ruim 65 procent van al onze uitstoot is een gevolg van ons energiegebruik. Met name het verbranden van kolen, gas en olie is enorm vervuilend. Om die reden wekken we steeds meer energie op met bijvoorbeeld windmolens en zonnepanelen.
  • Boskap – Waar veel mensen wellicht verwachten dat transport of vliegen op plek twee zou staan, vormt het kappen van tropisch regenwoud de op één na grootste bron van CO2-emissie. De CO2 die bomen opnemen komt vrij wanneer deze bomen verbrand worden. Om deze reden wordt biomassa als energiebron geheel ten onrechte vaak als duurzaam beschouwd.
  • Autorijden – Niet voor niets gaan steeds meer merken over op het produceren van elektrische auto’s. Vanaf 2030 mogen alleen nog nieuwe elektrische auto’s op de Nederlandse markt worden toegelaten. Auto’s op benzine, diesel en LPG zorgen nu samen namelijk voor zo’n 7 procent van de totale uitstoot.
  • Fabrieken – De industrie stoot net iets minder uit dan de transportsector. In Nederland wordt daarbij gauw gekeken naar een bedrijf als Tata Steel, dat ongeveer 7 procent van onze totale uitstoot voor zijn rekening neemt. Wereldwijd zijn de chemie-, ijzer- en staalindustrie het meest vervuilend.
  • Vliegen en varen – Zowel de lucht- als de scheepvaart zorgen voor ongeveer 1,8 procent van de wereldwijde CO2-uitstoot. Waar grote olietankers nog relatief efficiënt zijn, daar ze ook grote hoeveelheden goederen kunnen vervoeren, dienen vliegtuigen die kerosine verbranden hoofdzakelijk voor vakantievluchten.
  • Landbouw – Vaak wordt naar veeteelt gewezen wanneer het over CO2-emissie gaat, maar in feite stoten runderen met name methaan en stikstof uit. Dit zijn nog schadelijkere gassen dan CO2, maar komen al met al minder voor. In de complete landbouwindustrie wordt wél veel CO2 uitgestoten.

Hoe is CO2 meetbaar?

We weten nu dus waar onze CO2-uitstoot hoofdzakelijk vandaan komt. Maar de kans is groot dat je je nog steeds geen beeld kunt vormen bij wat CO2 nu eigenlijk is. Je kunt het immers niet zien, horen, proeven of voelen. Hoe meten we dan eigenlijk hoeveel CO2 we uitstoten?

Als we het over hoeveelheden CO2 hebben, dan spreken we over tonnen, oftewel eenheden van duizend kilo. De doorsnee Nederlander stoot jaarlijks zo’n tien ton uit. Maar goed, tienduizend kilo stenen nemen aanzienlijk minder ruimte in beslag dan tienduizend kilo veren. Waar kunnen we tienduizend kilo CO2 dan mee vergelijken?

Omdat we CO2 niet kunnen wegen, beschrijven we de massa in grammen per liter. In een liter gaat 1,964 gram CO2. Omgezet naar kubieke meters komt dit neer op 1,964 kilo per kuub. Die tienduizend kilo die een gemiddelde Nederlander per jaar uitstoot, neemt dus meer dan 5.000 kubieke meter in beslag. Dat zijn 33 appartementen van 50 m2 en drie meter hoog, bovenop elkaar.

Hoe komen we hier dan aan? Nou, bijvoorbeeld met autorijden stoten we per kilometer gemiddeld zo’n 120 gram CO2 uit. Dit is uiteraard afhankelijk van hoe zuinig je rijdt en op welke brandstof. De doorsnee Nederlander rijdt zo’n dertienduizend kilometer per jaar. Dat komt dus neer op 1.560 kilo CO2-emissie. Ter vergelijking: een retourvlucht Amsterdam-Lissabon met z’n vieren levert 2.368 kilo CO2-uitstoot op. En een lekkere steak bij het avondeten? Daar staat voor 6,8 kilo CO2 tegenover, voor een stukje vlees van 200 gram.

Kun je CO2 ruiken?

CO2 heeft dus een massa. Een andere vraag die vaak gesteld wordt is of je CO2 ook kunt ruiken. Dit is niet het geval, zoals eigenlijk geldt voor alle gassen. Wellicht stel je jezelf nu de vraag hoe het dan kan dat je het toch wel degelijk ruikt wanneer je het gasfornuis hebt aan laten staan of er tijdens het barbecueën bijvoorbeeld gas blijkt te lekken. Dat zit gelukkig niet tussen je oren, maar komt doordat aan deze (propaan- en butaan)gassen een geurstof is toegevoegd. Dit is bewust gedaan om ervoor te zorgen dat je het opmerkt wanneer er gas lekt, omdat deze gassen zeer licht ontvlambaar zijn.

Voor CO2 geldt dat niet. Dit gas is geurloos en ook niet ontvlambaar. Sterker nog: er worden zogeheten CO2-blussers, beter bekend als koolzuursneeuwblussers, gebruikt om branden onder controle te krijgen. Het zou ook opmerkelijk zijn wanneer je CO2 wel zou kunnen ruiken, aangezien zo’n 0,04 procent van de lucht om ons heen hieruit bestaat.

Wat is CO2-neutraal?

De reden dat we het zo vaak over CO2 hebben is dat dit gas het lijdend voorwerp in de klimaatdiscussie is. Om de opwarming van de aarde een halt toe te brengen, moeten we onze uitstoot zien te beperken. ‘CO2-neutraal’ of ‘klimaatneutraal’ zijn termen die hierbij vaak vallen. Wat bedoelen we daarmee?

Er bestaan hierover verschillende opvattingen, waarbij de context van belang is. Gaat het bijvoorbeeld over een CO2-neutrale woning, dan bedoelen we daarmee dat je alle benodigde energie in huis uit CO2-vrije bronnen haalt. Dat betekent dat je geen gas gebruikt, maar in plaats daarvan je eigen stroom opwekt met zonnepanelen, deze opslaat in een thuisbatterij en je huis verwarmt middels een warmtepomp.

CO2-vrij of CO2-neutraal?

In bovenstaand voorbeeld hebben we het feitelijk over CO2-vrij wonen. Er komt immers 0 CO2 vrij bij het verwarmen van je woning of het gebruik van stroom. In de praktijk is dit nog haast niet mogelijk, met name omdat het opslaan van stroom om de winter door te komen nog totaal niet rendabel is. Een dergelijke batterij is voor het gros van de mensen onbetaalbaar.

De term CO2-neutraal gaat dan ook vaak gepaard met het begrip CO2-gecompenseerd. Dat wil zeggen dat je net zoveel energie opwekt als dat je gebruikt. Je hebt dan bijvoorbeeld zonnepanelen en levert een groot gedeelte van je eigen zonnestroom terug aan het net. Die stroom kunnen anderen dan weer gebruiken. Op de momenten dat er geen zon is krijg je gewoon gas- of kolengestookte stroom. Al met al kun je dit tegen elkaar wegstrepen en stellen dat je netto energieverbruik 0 is.

CO2 compenseren met zonnepanelen

Op deze manier compenseer je als het ware dus je eigen CO2-uitstoot. Maar dat betekent natuurlijk niet dat je daarmee ook daadwerkelijk niets hebt uitgestoten. Stel: je verbruikt per jaar 2.500 kilowattuur aan stroom. Met jouw zonnepanelen wek je ook precies 2.500 kilowattuur op, waarvan je 30 procent zelf verbruikt en 70 procent teruglevert. Dan heb je dus voor 750 kilowattuur aan CO2-vrije stroom gebruikt. Bij een gemiddelde koolstofintensiteit – de maat die aangeeft hoeveel gram CO2 je per kilowattuur uitstoot – van 400 gram per kilowattuur, stoot je met de resterende 1.750 kilowattuur toch nog 700 kilo CO2 per jaar uit, ondanks dat jouw energierekening onderaan de streep 0 aangeeft.

CO2 compenseren met bomen

In veel gevallen wordt met CO2-neutraliteit ook bedoeld dat de uitstoot van een bepaald bedrijf of bepaalde sector wordt gecompenseerd door het planten van bomen. CO2-neutraal vliegen houdt bijvoorbeeld in dat voor iedere vlucht bomen geplant worden die net zoveel CO2 opnemen als het vliegtuig tijdens zo’n vlucht uitstoot. Daarmee wordt er al met al dus niet minder uitgestoten, maar belandt er ook niet meer CO2 in de atmosfeer, zo is de gedachte. In hoeverre dit altijd precies op elkaar aansluit blijft een punt van discussie.

Kortom: wat is CO2?

CO2 is dus het broeikasgas waar het in de klimaatdiscussie om draait. Dit gas komt vrij bij het verbranden van fossiele brandstoffen en wordt opgenomen door bomen. Het gros van de wereldwijde CO2-uitstoot wordt veroorzaakt door het gebruik van energie, opgewekt uit fossiele bronnen. Wat de bomen niet kunnen opnemen verdwijnt in de atmosfeer en zorgt ervoor dat de aarde meer warmte vasthoudt. Door te ademen, te reizen en te consumeren stoot de gemiddelde Nederlander jaarlijks zo’n tienduizend kilo CO2 uit.